Na lang onderhandelen stemden de 27 lidstaten in met een verlenging van de strafmaatregelen tegen bijna drieduizend Russische individuen en entiteiten, maar Frankrijk en Luxemburg bedongen de schrapping van twee miljardairs.
De Europese Unie heeft op het nippertje besloten de sancties tegen bijna drieduizend Russische bedrijven en personen te verlengen. Een akkoord werd dinsdagavond laat bereikt, vlak voordat de bestaande sancties zouden vervallen. Opmerkelijk is dat de Russisch-Oezbeekse miljardair Alisjer Oesmanov en de Russisch-Israëlische bankier Michail Fridman van de sanctielijst zijn gehaald. Deze beslissing, die volgde op intensieve onderhandelingen en druk van enkele lidstaten, is door Oekraïne met grote onvrede ontvangen.
De verlenging van de sancties, die inreisverboden en de bevriezing van tegoeden omvatten, geldt nu voor een periode van drie jaar, tot september 2029. Dit is een significante wijziging ten opzichte van de eerdere zesmaandelijkse evaluatiecyclus, een aanpassing die de complexiteit en de steeds langer wordende onderhandelingsprocessen binnen de EU weerspiegelt. De sancties waren oorspronkelijk gericht op het isoleren van de Russische economie en het beperken van de financiering van de oorlog in Oekraïne, maar de meest recente beslissingen tonen aan dat de eenheid binnen de EU onder druk staat.
Laatste moment akkoord met uitzonderingen
Het akkoord van dinsdagavond was het resultaat van dagenlange spanningen. De sancties moesten uiterlijk 15 september worden verlengd, maar die deadline werd meerdere keren verschoven om lidstaten de ruimte te geven voor een compromis. Een Ierse EU-woordvoerder bevestigde dat de EU-ambassadeurs erin slaagden de verlenging net voor middernacht te bekrachtigen.
De belangrijkste knelpunten waren de verzoeken van Frankrijk en Luxemburg om respectievelijk Alisjer Oesmanov en Michail Fridman van de sanctielijst te verwijderen. Letland verzette zich aanvankelijk tegen deze schrappingen, maar liet zijn blokkade uiteindelijk varen. Wat Letland hiervoor in ruil kreeg, is onduidelijk, maar de consensus over de verlenging van de bredere sancties tegen de bijna drieduizend andere entiteiten prevaleerde.
De schrapping van Oesmanov en Fridman is niet zonder controverse. Oesmanov, door zakenblad Forbes geschat op een vermogen van ongeveer 12 miljard euro, staat bekend als een van de rijkste bondgenoten van president Poetin. Zijn luxejacht ‘Dilbar’, met een geschatte waarde van 550 miljoen euro, werd in 2022 in beslag genomen in Duitsland. Frankrijk zou om nationale veiligheidsredenen, mogelijk gelinkt aan onderhandelingen over de vrijlating van Franse burgers in Azerbeidzjan, hebben aangedrongen op zijn verwijdering. Michail Fridman, medeoprichter van de Alfa Bank, heeft een geschat vermogen van ongeveer 15 miljard dollar en had een rechtszaak aangespannen tegen Luxemburg vanwege zijn geblokkeerde tegoeden. Hij eist een schadevergoeding van 14,5 miljard euro, wat Luxemburg mogelijk kwetsbaar zou maken voor arbitrage als alleen Oesmanov van de lijst zou zijn gehaald.
Oekraïne spreekt van een “cadeau aan Rusland”
De reacties vanuit Oekraïne waren voorspelbaar scherp. Premier Sergi Koretsky noemde de beslissing “immoreel en zelfvernietigend”, stellend dat Europa degenen die de oorlog mogelijk maken niet als vrienden kan behandelen. Minister van Buitenlandse Zaken Andri Sybiha sprak van een “onaanvaardbaar” signaal aan Moskou, vooral omdat er volgens hem “niets is veranderd” aan de situatie die leidde tot de oorspronkelijke sancties. President Volodymyr Zelensky hekelde de beslissing vorige week al, door te stellen dat dit “absoluut niet het moment is om sancties op te heffen en cadeaus aan Rusland te geven”.
Deze kritiek toont de kloof tussen de pragmatische onderhandelingen binnen de EU en de morele verontwaardiging in Kiev. Terwijl EU-lidstaten worstelen met hun eigen nationale belangen en de noodzaak om unanimiteit te bewaren, ziet Oekraïne elke versoepeling van de sancties als een verzwakking van de gezamenlijke front tegen Rusland. De verwijdering van twee zulke prominente figuren – die beiden door Oekraïne worden gezien als cruciale pijlers van het Russische regime – creëert een precedent dat de effectiviteit van toekomstige sanctiepakketten kan ondermijnen. Wij zien vooral dat de EU-eenheid, die in de beginfase van de oorlog zo robuust leek, steeds meer barsten vertoont onder de druk van individuele lidstaten met hun eigen agenda’s.
Internationale context en Amerikaanse maatregelen
De beslissing van de EU volgt op recente acties van de Verenigde Staten. President Donald Trump kondigde eerder deze week ook sancties af tegen Rusland, gericht op de Russische economie en landen die de Russische oorlogskas spekken via olie- en gasimporten. De vijf grootste importeurs van Russische olie en gas krijgen te maken met heffingen van 100 procent. Dit pakket is eveneens gericht tegen Russische politici, militairen, banken en de zogeheten ‘schaduwvloot’ van olietankers.
De Amerikaanse sancties lijken breder en minder gevoelig voor interne politieke druk, wat een contrast vormt met de moeizame besluitvorming binnen de EU. Waar de VS de focus legt op directe economische impact via heffingen en brede doelwitten, zien we in de EU een meer gedetailleerde, maar tegelijk complexere afweging. Oesmanov en Fridman zijn overigens niet alleen door de EU gesanctioneerd; ook het VK, de VS, Australië, Canada en Nieuw-Zeeland hebben hen op hun sanctielijsten staan. Het is nog onduidelijk of deze landen hun sancties zullen heroverwegen na de EU-beslissing, wat de complexiteit van de internationale sanctieregimes verder vergroot.
Financiële markten en de betekenis voor de Benelux
De verlenging van de sancties en de verschuiving naar een driejarige evaluatieperiode creëren een zekere mate van stabiliteit in de financiële markten ten aanzien van de geopolitieke risico’s. Hoewel de specifieke impact van de schrapping van Oesmanov en Fridman op de bredere markt beperkt zal zijn, kan het de discussie over toekomstige investeringen in Rusland en de handhaving van sancties beïnvloeden. Voor beleggers uit de Benelux die exposure hebben aan sectoren die gevoelig zijn voor geopolitieke spanningen, zoals energie, defensie of grondstoffen, betekent dit dat de onzekerheid over de EU-relatie met Rusland op de lange termijn blijft bestaan, maar op de korte termijn enigszins gestabiliseerd is door de verlenging van de huidige maatregelen.
De discussies rond de sancties en de uitzonderingen laten zien hoe nationale belangen de Europese eenheid kunnen beïnvloeden. Dit kan indirect gevolgen hebben voor de stabiliteit van de euro en de Europese economie, wat op zijn beurt invloed heeft op spaarders en beleggers. De euro, die zich doorgaans gevoelig toont voor geopolitieke spanningen, heeft vooralsnog geen grote schokken ondergaan door dit nieuws, maar de langetermijneffecten van een verzwakte EU-eenheid kunnen geleidelijk doorwerken. De Bitcoin-koers noteert vandaag, 23 september om 05:03, 75.694 euro, wat een stijging van 13,9 procent over de afgelopen zeven dagen betekent. Deze stijging, los van de sanctiediscussie, toont aan dat macro-economische factoren en de bredere marktdynamiek een grotere rol spelen dan specifieke geopolitieke besluiten, tenzij deze een directe en massale impact hebben op de globale economie.
Wat nu? Twee scenario’s voor de toekomst
De EU-beslissing om de sancties te verlengen voor drie jaar, maar met uitzonderingen, opent twee duidelijke scenario’s voor de nabije toekomst.
- Scenario 1: Verdergaande fragmentatie en nationale belangen: De druk van Frankrijk en Luxemburg om oligarchen van de lijst te halen, kan een precedent scheppen. Andere lidstaten zouden in de toekomst ook kunnen proberen hun nationale belangen te dienen door uitzonderingen op sancties te bedingen. Dit zou leiden tot een verdere fragmentatie van het sanctiebeleid en de effectiviteit ervan op de lange termijn uithollen. Oekraïne’s verontwaardiging zou toenemen, en het signaal naar Rusland zou verzwakken, wat Poetin mogelijk aanmoedigt om de conflicten te escaleren, wetende dat de EU-eenheid niet onaantastbaar is. Dit scenario wordt sterker als blijkt dat de ‘nationale veiligheidsredenen’ van Frankrijk en de arbitrageclaims van Luxemburg inderdaad de doorslag gaven, en dergelijke tactieken door andere landen worden gekopieerd.
- Scenario 2: Stabilisatie en pragmatische handhaving: Ondanks de controversiële uitzonderingen is de EU erin geslaagd om de bulk van de sancties tegen bijna drieduizend entiteiten te verlengen voor een langere periode. Dit kan leiden tot een meer stabiele en voorspelbare handhaving van het sanctiebeleid, waardoor de administratieve last van zesmaandelijkse verlengingen wegvalt. De focus kan verschuiven naar de effectiviteit van de bestaande sancties en het dichten van mazen, in plaats van eindeloze discussies over de verlenging zelf. Dit scenario wordt waarschijnlijker als de EU in staat blijkt om de komende drie jaar een consistent standpunt te handhaven en de politieke druk van individuele lidstaten beter te managen. De VS-sancties, die breder lijken te zijn en minder gevoelig voor interne EU-politiek, kunnen ook een externe drukfactor vormen om de EU-lidstaten op één lijn te houden.
Welk scenario zich ontvouwt, zal afhangen van de interne dynamiek binnen de EU en de geopolitieke ontwikkelingen in en rond Oekraïne. Het vermogen van de EU om een verenigd front te bewaren, zelfs met compromissen, blijft cruciaal voor haar geloofwaardigheid op het wereldtoneel.
