De Europese Centrale Bank stapt in getokeniseerde effecten, wat de verschuiving naar geautomatiseerde financiële markten versnelt. De Nederlandse toezichthouder DNB benadrukt echter de juridische en operationele uitdagingen.
Waar financiële instellingen tot nu toe AI vooral gebruikten voor advies, staat de sector aan de vooravond van een transitie waarin kunstmatige intelligentie zelfstandig acties onderneemt. Deze ontwikkeling, gecombineerd met de toenemende tokenisatie van activa, baart toezichthouders zorgen. Zo waarschuwde DNB-directeur Bas ter Weel op 16 september 2026 in Amsterdam dat de risico’s toenemen wanneer getokeniseerde financiën opschalen zonder voldoende interoperabiliteit, standaardisatie en waarborgen. Dit pleidooi volgt op de lancering van het Eurosysteem Pontes, een platform dat de afwikkeling van groothandelstransacties in getokeniseerde activa in centralebankgeld mogelijk maakt.
De opmerkingen van Ter Weel, die benadrukte dat hij een mens is en geen AI-avatar, komen op een cruciaal moment. Vijf dagen na zijn toespraak, op 21 september 2026, werd Pontes operationeel. Dit initiatief van het Eurosysteem verbindt DLT-platforms van marktpartijen met de bestaande TARGET-diensten, waardoor de afwikkeling van getokeniseerde activa in centralebankgeld een praktische realiteit wordt. Wij zien hierin een duidelijk signaal dat de experimentele fase van tokenisatie in de financiële sector definitief voorbij is; de focus verschuift nu naar de implementatie en de bijbehorende juridische en toezichtrechtelijke kaders.
AI Neemt Stuur Over In Financiële Transacties
De verschuiving van adviserende AI naar AI-agents die zelfstandig handelen, brengt een reeks complexe vragen met zich mee, vooral op juridisch vlak. Een AI-agent is immers geen rechtssubject en kan onder het huidige recht geen partij zijn bij een transactie. Dit betekent dat de handelingen van een agent aan de bank moeten worden toegerekend, wat de vraag oproept binnen welk mandaat de agent opereert en wie verantwoordelijk is wanneer de agent buiten de vastgestelde grenzen treedt. De Bank for International Settlements (BIS) en de Bank of Canada onderzochten in een working paper uit 2025 al of een generatieve AI-agent intraday-liquiditeitsbeheer kon uitvoeren in een gesimuleerd wholesale-betalingssysteem. De agent gaf toen nog enkel advies, maar de stap naar zelfstandige uitvoering is technisch gezien klein.
Deze autonomie van AI-agents raakt de kern van de financiële verslaggeving en het toezicht. Een voorbeeld hiervan is een treasury-agent die maximaal 15 miljoen euro in een bepaalde activacategorie mag beleggen. Als de agent op basis van marktdata een getokeniseerd instrument aanschaft dat juridisch anders gestructureerd blijkt dan het verwacht, kan dit tot grote problemen leiden. De transactie kan technisch correct zijn uitgevoerd, maar het onderliggende oordeel was onjuist. Het transactieregister op de blockchain bewijst enkel de technische uitvoering, niet de juridische validiteit. De analyse van de economische functie, juridische kwalificatie, financiële verslaggeving en fiscale behandeling moet daarom nauwkeurig op elkaar aansluiten. Een fout in een vroege schakel kan immers doorwerken in alle volgende geautomatiseerde stappen.
ECB Omarmt Getokeniseerde Effecten
Een significante stap in de richting van getokeniseerde financiën is de aankondiging van de Europese Centrale Bank (ECB) op de dag van de Pontes-lancering. De ECB bereidt zich voor om een klein deel van haar eigen beleggingsportefeuille, die losstaat van het monetaire beleid, in getokeniseerde effecten te beleggen. Het gaat hierbij om in euro luidende effecten van centrale en regionale overheden in het eurogebied, agentschappen en Europese supranationale instellingen. Deze transacties zullen via Pontes in centralebankgeld worden afgewikkeld. De ECB wil hiermee zelf ervaring opdoen met de volledige beleggingscyclus van getokeniseerde effecten, van uitvoering tot portefeuillebeheer. Dit duidt erop dat de acceptatie van getokeniseerde activa door centrale banken een kwestie van tijd is.
Deze ontwikkeling van de ECB is een krachtige indicator voor de verdere adoptie van tokenisatie. Voor de cryptomarkt, waar Bitcoin (BTC) op 25 september om 07:30 74.006 euro noteerde, een stijging van 8,9 procent over zeven dagen, en Ethereum (ETH) 2.355 euro, een stijging van 8,1 procent in dezelfde periode, betekent dit een verdere validatie van de onderliggende technologie. De Fear & Greed Index stond op 71 van 100 (‘Greed’), wat de positieve stemming in de markt weerspiegelt. Hoewel de beleggingen van de ECB in getokeniseerde effecten nog beperkt zijn en geen directe invloed hebben op de koersen van cryptomunten, geven ze wel aan dat de institutionele interesse en acceptatie van DLT-gebaseerde activa gestaag groeit. Wij verwachten dat dit op termijn een bredere toepassing en mogelijk ook een grotere vraag naar infrastructuurgerelateerde crypto-oplossingen zal stimuleren.
Juridische Paradox: Meer Automatisering, Meer Nood Aan Controle
Project Agorá, een samenwerking tussen de BIS, zeven centrale banken en meer dan veertig financiële instellingen, toonde in mei 2026 al aan dat getokeniseerde centralebankreserves en commerciële bankdeposito’s op een programmeerbaar platform atomair kunnen worden afgewikkeld. De juridische analyse van dit project concludeerde dat tokenisatie de juridische kwalificatie van deze activa niet verandert, enkel de technische representatie. Dit lijkt vanzelfsprekend, maar is cruciaal voor de acceptatie van getokeniseerde activa. Een AI-agent die een token technisch kan identificeren, weet daarmee nog niet welke rechten en verplichtingen eraan verbonden zijn of welk juridisch en toezichtrechtelijk kader van toepassing is. Denk hierbij aan MiFID II of MiCA, afhankelijk van de aard van het actief.
De paradox die Ter Weel benoemt, is dat naarmate meer onderdelen van de transactieketen worden geautomatiseerd, een heldere juridische en bestuurlijke toerekening juist belangrijker wordt. AI-gestuurde systemen kunnen beslissingen voorbereiden en uitvoeren, tokens maken activa programmeerbaar, en smart contracts kunnen transacties afwikkelen. Echter, geen van deze technologieën bepaalt op zichzelf de economische functie van een positie, de juridische rechten en verplichtingen, of de wijze waarop deze moet worden verantwoord. De menselijke rol verschuift daardoor van transactionele controle naar het bepalen van het kader waarbinnen de AI-agent mag opereren. Een human in the loop is niet voldoende als de menselijke goedkeuring een formaliteit wordt; de beheersingsvraag ligt in de betrouwbaarheid van het kader zelf.
Beheersing Vóór Opschaling
Ter Weel waarschuwt dat de risico’s toenemen wanneer getokeniseerde financiën opschalen zonder voldoende interoperabiliteit, standaardisatie en waarborgen. Tegelijkertijd erkent hij dat de omvang van DLT-gebaseerde activa nog relatief klein is. Juist in deze fase, zolang de volumes beperkt zijn, is er ruimte om de beheersing en de nodige kaders in te richten voordat de technologie op grotere schaal wordt toegepast. De volgende fase van getokeniseerde financiële markten draait dus niet alleen om programmeerbare activa en geld, maar ook om de vraag hoe oordeel, mandaat en verantwoordelijkheid al in de infrastructuur worden ingebouwd. Dit om ervoor te zorgen dat machines, ongeacht hun autonomie, binnen de gestelde juridische en ethische grenzen blijven opereren. De uitdaging ligt in het anticiperen op de implicaties van deze technologische vooruitgang, nog voordat deze volledig is doorgebroken.