De Europese Commissie stelt voor om het stemrecht van nieuwe lidstaten vijftien jaar lang te kunnen opschorten als de rechtsstaat of democratie onder druk komen te staan. Moldavië, dat in 2030 wil toetreden, begrijpt de bezorgdheid maar wil geen tweederangsrol.
De Europese Commissie werkt aan een mechanisme dat nieuwe EU-lidstaten vijftien jaar lang hun stemrecht kan ontnemen, mochten zij de rechtsstaat of democratie uithollen. Dit voorstel, dat de angst voor een ‘nieuw Hongarije’ moet wegnemen, stuit op begrip bij de Moldavische premier Vasile Tofan, die echter benadrukt dat zijn land geen ’tweederangslid’ wil zijn. Met deze maatregel hoopt de Commissie te voorkomen dat landen die tot de EU toetreden, nadien de fundamenten van de Unie ondermijnen, zoals eerder met Hongarije onder Viktor Orbán is gebeurd.
Moldavië diende zijn aanvraag voor lidmaatschap in maart 2022 in, kort na de Russische invasie in Oekraïne. Premier Tofan heeft de ambitie om de toetredingsonderhandelingen tegen 2028 af te ronden, met het oog op een volwaardig lidmaatschap in 2030. De Commissie wil met de nieuwe regels een ‘noodrem’ inbouwen om te kunnen ingrijpen wanneer een nieuw lid de democratie of rechtsstaat afbouwt, of niet ‘loyaal samenwerkt’ binnen de Unie. Dit kan betekenen dat een land dat consequent unanieme beslissingen blokkeert, zijn stemrecht verliest.
Zorgen over de rechtsstaat en unanimiteit
De bezorgdheid binnen de bestaande EU-lidstaten over de toetreding van nieuwe, economisch zwakkere landen is reëel. Veel lidstaten, vooral in West-Europa, vrezen dat ze opnieuw een land binnenhalen dat de principes van de Unie niet naleeft, of dat het besluitvormingsproces verder vertraagt. Marta Kos, de Europese commissaris voor Uitbreiding, heeft daarom voorstellen op tafel gelegd die verder gaan dan het opschorten van het stemrecht. Zo wordt ook gesproken over het afschaffen van de unanimiteitsregel voor bepaalde beslissingen, zoals sancties of belastingen op energie. Wij zien vooral dat de Commissie hiermee de effectiviteit van de Unie wil waarborgen, door te vermijden dat één lidstaat cruciale beslissingen kan lamleggen.
De economische realiteit van Moldavië draagt bij aan deze reserves. Met 2,5 miljoen inwoners heeft het land een bruto binnenlands product dat kleiner is dan dat van Malta, een huidige EU-lidstaat met slechts 560.000 inwoners. Toch probeert Tofan de zorgen weg te nemen. Hij verzekert dat Moldavië gemakkelijk te integreren zal zijn en veel te bieden heeft, waaronder een economische brugfunctie naar Oost-Europa en Oekraïne. Wij zouden hier niet te snel van uitgaan dat economische integratie vanzelfsprekend is, gezien de structurele verschillen en de noodzaak tot diepgaande hervormingen.
Corruptiebestrijding en hervormingen
Moldavië is zich bewust van de eisen die aan aspirant-leden worden gesteld. Tofan benadrukt dat zijn regering actief corruptie aanpakt en de justitie hervormt om aan de Europese standaarden te voldoen. Hij verzekert dat de huidige generatie politici integer is, een boodschap die cruciaal is voor het winnen van het vertrouwen van de bestaande lidstaten. De wil om te hervormen is er duidelijk, maar de weg naar volledige naleving van de strenge Europese normen is lang en complex.
Voor Moldavië is toetreding tot de EU niet alleen een economische, maar ook een geopolitieke noodzaak. Het land wil de Russische invloed, die bijvoorbeeld leidde tot de afscheiding van Transnistrië, definitief afwerpen. De toetreding tot de EU moet deze onafhankelijkheid en stabiliteit waarborgen. De publieke opinie in de EU speelt hierin een belangrijke rol, vandaar het charmeoffensief van Tofan, die vloeiend Nederlands en andere talen spreekt om zijn land te promoten.
Wat betekent dit nu?
De voorstellen van de Europese Commissie weerspiegelen een groeiende behoefte aan mechanismen om de Unie weerbaarder te maken tegen interne ondermijning van democratische principes en besluitvorming. Voor aspirant-leden zoals Moldavië betekent dit dat de lat hoger ligt, met een strenger toezicht na toetreding. Het onderstreept dat lidmaatschap geen blanco cheque is, maar een voortdurende verplichting tot naleving van de fundamentele waarden van de EU. Deze discussie zal de komende jaren ongetwijfeld bepalen hoe de Europese Unie zich verder uitbreidt en ontwikkelt.